Er zijn veel verschillende methoden om data te verzamelen. Hier bespreken we de meest gangbare methoden binnen de sociale geografie en planologie. Dit is dus geen definitieve of uitputtende lijst. Bedenk voor je eigen onderzoek wat je precies te weten wil komen en waarom. Op basis van die informatie kun je de volgende tabel gebruiken om je te helpen in je keuze voor de geschikte methoden. Er is een pagina voor elke methode met wat korte informatie. Zie dit als een startpunt en zoek vooral terug naar relevante literatuur per methode in BA en MA vakken die je hierover al gevolgd hebt.

Tegenwoordig kun je veel data hergebruiken, van kwantitatieve datasets tot interviewtranscripten. Onderzoekers stellen steeds meer gegevens beschikbaar voor hergebruik en slaan deze op volgens de FAIR-principes: Findable, Accessible, Interoperable and Reusable. Open data wordt daarmee steeds meer de standaard in onderzoek en het aantal beschikbare databronnen groeit snel. Dit leidt niet alleen tot efficiënter gebruik van onderzoeksgegevens die vaak met publieke middelen zijn verzameld, maar helpt ook om ‘over-onderzoek’ van bepaalde doelgroepen en plekken te voorkomen.

Het is waardevol dat er zoveel data beschikbaar zijn en dat daar dagelijks nieuwe gegevens bijkomen. Dat past bij het principe van ‘open science’, waarin onderzoekers kennis en onderzoeksgegevens met elkaar delen. Maak echter niet de denkfout dat het gebruik van secundaire data eenvoudig is. Je moet kritisch beoordelen of de beschikbare gegevens geschikt zijn voor jouw onderzoeksvraag. Vaak vraagt het gebruik van secundaire data bovendien om creativiteit, bijvoorbeeld omdat je verschillende databronnen moet combineren of bestaande gegevens moet bewerken om ze relevant te maken voor jouw onderzoeksvraag.

Hieronder bespreken we kort de belangrijkste aandachtspunten bij het werken met open data.

Wanneer je een dataset gevonden hebt die mogelijk relevant is voor jouw onderzoek, doorloop je drie stappen voordat je deze daadwerkelijk kunt gebruiken:

Evalueer de geschiktheid van de dataset – De eerste vraag die je jezelf stelt, is of de data die je hebt gevonden antwoord kunnen geven op je onderzoeksvragen. Alleen jij kunt die vraag beantwoorden. Daarvoor moet je precies nagaan welke gegevens de dataset bevat en in hoeverre deze aansluiten bij je onderzoeksvragen. Het kan zijn dat de dataset slechts een deel van je vragen kan beantwoorden. Vermijd daarom de verleiding om je onderzoeksvragen aan te passen aan de beschikbare data. Zorg er steeds voor dat je onderzoek theory-driven is en niet data-driven.

Evalueer de betrouwbaarheid van de dataset – Je kunt niet zomaar aannemen dat beschikbare data ook betrouwbaar is. De gegevens zijn mogelijk niet accuraat verzameld, of de samensteller kan bevooroordeeld zijn. Er zijn verschillende aspecten waaraan je de betrouwbaarheid van een secundaire dataset kunt toetsen. Deze aandachtspunten zijn ook nuttig wanneer je informatie uit (sociale) media in het dagelijks leven beoordeelt. Bekijk daarom de bron en de totstandkoming van de data gedetailleerder als je twijfelt aan de betrouwbaarheid.

Evalueer of het gebruik van de data ethisch is – Ook als je relevante en betrouwbare data hebt gevonden, moet je nadenken over de ethische aspecten van het hergebruik ervan. Deze spelen vaak een grotere rol bij kwalitatieve dan bij kwantitatieve data. Twee sleutelbegrippen bepalen vanuit ethisch oogpunt in belangrijke mate of je primaire kwalitatieve data opnieuw kunt gebruiken: geïnformeerde toestemming (informed consent) en vertrouwelijkheid.Hieronder staat een overzicht van secundaire databronnen die door docenten en onderzoekers van het departement Sociale Geografie en Planologie gebruikt worden, en waarvan wij denken dat ze relevant en handig zijn voor onze studenten.

We onderscheiden in dit overzicht vijf soorten databronnen:

1. Data repositories: dit zijn opslagplaatsen voor datasets. Een soort ‘database van databases’; waar dus allerlei verschillende datasets bij elkaar staan, klaar om te hergebruiken. Je vindt hier vaak zowel kwalitatieve als kwantitatieve data. De data zijn vaak afkomstig van allerlei verschillende onderzoekers of organisaties. Deze bronnen zijn goud waard- de paar repositories die hier genoemd worden bevatten honderdduizenden datasets.
2. Internationale organisaties en statistische instituten hebben tot taak om data te verzamelen en beschikbaar te stellen. Je vindt hier een aantal veelgebruikte op een rij.
3. Document archieven: dit zijn verzamelplaatsen waar gedigitaliseerde teksten worden aangeboden. Denk aan krantenarchieven, parlementaire archieven en archieven met beleidsstukken. Doordat er toponiemen worden gebruikt bieden ze, na wat bewerking, ook veel mogelijkheden voor zowel kwantitatief als kwalitatief geografisch onderzoek.
4. Datasets: een op zichzelf staande dataset die ter beschikking is gesteld door een specifieke organisatie. Soms staan deze datasets ook al in een van de genoemde repositories en soms worden ze aangeboden door een reeds genoemd statistisch instituut of internationale organisatie, maar we vonden het nuttig om er een directe link naar te geven omdat deze veelgebruikt worden.
5. Doorverwijspagina’s: tot slot een aantal pagina’s waar veel doorverwijzingen naar interessante datasets te vinden zijn.

Data repositories

• Data Archiving and Networked Services (DANS)
• DataverseNL
• ResearchData
• Harvard Dataverse Repository

Internationale organisaties en statistische instituten

• CBS – Statline
• Eurostat – Europees bureau voor statistiek
• World Bank Data & IPUMS
• The World Health Organization
• United Nations – Human Development Data
• United Nations Data
• UNHABITAT
• United Nations World tourism organization UNWTO
• Bureau of Labour Statistics, Quarterly Census of Employment and Wages (USA)
• Food and Agriculture Organisation of the United Nations – FAOSTAT & AQUASTAT
• OECD Organisation for economic co-operation and development

Documenten archieven

• Delpher (Koninklijke Bibliotheek)
• Open Raadsinformatie
• Planviewer
• Tweede kamer – Verslagen, kamerstukken

Datasets

• Atlas leefomgeving
• Gesis
• ISSP – The International Social Survey Programme
• Harvard’s Growth Lab – Atlas of economic complexity / trade data
• Harvard’s Growth Lab – Metroverse
• Global Atlas for Environmental Justice
• Kiesraad Verkiezingsuitslagen
• LISA – Het werkgelegenheidsregister van Nederland
• LISS Panel (Longitudinal Internet studies for the Social Sciences)
• Millennium cities database for sustainable transport
• Netherlands Enterprise Agency (RVO) – onwikkelingssamenwerking
• NVM – Marktinformatie koopwoningen
• The Demographic and Health Surveys (DHS) Program
• Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC)
• Locatus
• The Land Matrix (The Land Matrix Initiative)
• The Netherlands Mobility Panel Data (MPN)
• UN-Habitat City Prosperity Index
• Regional Innovation Scoreboard
• The European Social Survey
• The European Values Study
• World Value Study
• Green Tech Database
• Internal Displacement Monitoring Center (IDPC)
• International Aid Transparency Initiative
• DANS – Woononderzoek Nederland
• DANS – Sportonderzoek
• European commission – Quality of life in European cities
• Afrobarometer
• CBS – Kerncijfers per postcode
• CBS – Regionale Monitor Brede Welvaart
• Provinciaal Arbeidsplaatsen Register (PAR)
• World Resources Institute

Doorverwijspagina’s:

• Berkeley library
• Harvard library

Volgens Scheepers en Tobi (Onderzoeksmethoden, p. 159) gebruik je bij grootschalig veldonderzoek een onderzoeksontwerp waarin je als onderzoeker sociale verschijnselen beschrijft en verklaart door vragen te stellen aan een groot aantal mensen, die je respondenten noemt. Meestal doe je dit met een enquête (vragenlijst). Het is daarbij belangrijk dat je respondenten een zo goed mogelijke dwarsdoorsnede van de onderzoekspopulatie vormen. Daarom werk je meestal met een steekproef, bij voorkeur een kanssteekproef.

Als je een grootschalig veldonderzoek eenmalig uitvoert, spreek je van een cross-sectioneel onderzoek. Je kunt een dergelijk onderzoek ook regelmatig herhalen, bijvoorbeeld voor opinieonderzoek of monitors die gemeenten laten uitvoeren. Dit noem je een herhaald cross-sectioneel onderzoek. Bij een panelsurvey benader je steeds dezelfde respondenten opnieuw en stel je dezelfde vragen. Een panelsurvey heeft twee belangrijke voordelen ten opzichte van een herhaald cross-sectioneel onderzoek. Ten eerste kun je met een panelsurvey ontwikkelingen in de tijd beter analyseren. Bij een cross-sectioneel onderzoek vergelijk je immers verschillende groepen respondenten op verschillende momenten. Als de samenstelling van deze groepen verschilt, kun je niet goed bepalen of een verschil tussen twee meetmomenten het gevolg is van een ontwikkeling in de tijd of van verschillen tussen de respondentgroepen. Ten tweede heeft een panelsurvey een hogere interne validiteit. Omdat je dezelfde respondenten op verschillende momenten meet, kun je beter vaststellen of variabele A voorafgaat aan variabele B. Dit is een van de voorwaarden om een causale relatie aannemelijk te maken.

Je kunt een vragenlijst op verschillende manieren afnemen. Je kunt kiezen voor een persoonlijk interview, een telefonisch interview of een survey. Telefonische interviews worden steeds minder vaak gebruikt, terwijl surveys, vooral online, populairder worden. Als student van de Universiteit Utrecht kan je gratis gebruik maken van Qualtrics om enquêtes op te zetten, data te verzamelen, te verspreiden en antwoorden te analyseren, zie: Qualtrics – een enquêtetool – Studenten UU – Students UU. Veel andere software voor online enquêtes voldoet niet aan de privacywetgeving. Raadpleeg daarom altijd de richtlijnen van je onderwijsinstelling voordat je een online enquêtetool gebruikt.

Een belangrijk voordeel van een online vragenlijst is dat je tegen relatief lage kosten in korte tijd veel ingevulde vragenlijsten kunt verzamelen. Deze methode is echter minder geschikt voor lange vragenlijsten en kent doorgaans een lage respons. Persoonlijk afgenomen vragenlijsten scoren op deze punten juist beter.

Een vragenlijst voor grootschalig veldwerk is altijd gestructureerd. Dat betekent dat je een vaste lijst met vooraf opgestelde vragen in een vaste volgorde gebruikt. Alle respondenten krijgen dezelfde vragen op dezelfde manier. Meestal zijn (vrijwel) alle vragen in de vragenlijst gesloten. Een gestructureerde vragenlijst heeft als voordeel dat je de antwoorden goed met elkaar kunt vergelijken en statistisch kunt analyseren. De antwoorden kan je bovendien makkelijk coderen (bij een online enquête komen ze direct in een database te staan). Een gestructureerde vragenlijst is relatief snel en eenvoudig af te nemen, waardoor je veel respondenten kunt bereiken De gestandaardiseerde opzet verkleint bovendien het risico op vertekening of suggestieve vragen.

Een nadeel is dat een gestructureerde vragenlijst weinig ruimte biedt voor diepgang. Respondenten kunnen hun antwoorden meestal niet uitgebreid toelichten en je kunt als interviewer minder gemakkelijk inspelen op interessante zijpaden of onverwachte thema’s. Voor complexe of gevoelige onderwerpen zijn semi-gestructureerde of ongestructureerde interviews daarom vaak een beter alternatief. Bij persoonlijk afgenomen vragenlijsten bestaat bovendien een groter risico op sociaal-wenselijke antwoorden. Bij online vragenlijsten is het risico op response bias juist groter. Respondenten kunnen de vragenlijst bijvoorbeeld te snel invullen en overal hetzelfde antwoord geven zonder de vragen goed te lezen.

Voor het opstellen van een vragenlijst bestaan veel lijstjes met do’s & don’ts (zie bijvoorbeeld hoofdstuk 5 van Onderzoeksmethoden van Scheepers en Tobi). De belangrijkste tip is echter: probeer niet zelf het wiel uit te vinden. Maak waar mogelijk gebruik van vragen die andere, ervaren onderzoekers al hebben ontwikkeld en getest. Zo vergroot je de kwaliteit en vergelijkbaarheid van je vragenlijst.

Interviewen is een vorm van dataverzameling waarbij door middel van een gesprek informatie verzamelt over de beleving, ervaring, mening of betekenisgeving van de geïnterviewde rond een bepaald onderwerp. Je operationaliseert de concepten uit je onderzoek en vertaalt deze naar toegankelijke interviewvragen die aansluiten bij je onderzoeksvragen. Er zijn verschillende typen interviews.

Kwalitatieve interviews verschillen sterk van interviews binnen kwantitatief onderzoek. In kwantitatief onderzoek structureer je de aanpak sterk om de betrouwbaarheid en validiteit van de meting van kernconcepten te maximaliseren. Je kunt bijvoorbeeld gebruikmaken van gestructureerde interviews, waarbij je een duidelijk afgebakende set onderzoeksvragen hebt en de interviewvragen daar direct aan koppelt. Je ontwerpt het gestructureerde interview zo dat je precies deze onderzoeksvragen kunt beantwoorden. Je houdt je tijdens het interview zo veel mogelijk aan de vooraf opgestelde vragen en volgt een vaste volgorde. Door alle geïnterviewden op dezelfde manier te interviewen, vergroot je de betrouwbaarheid en validiteit van de interviews.

In kwalitatief onderzoek ligt de nadruk op het perspectief van de respondent en ben je als onderzoeker geïnteresseerd in rijke en gedetailleerde antwoorden. Daardoor zijn kwalitatieve interviews vaak flexibel: je kunt inspelen op de richting die de geïnterviewde aan het gesprek geeft en de accenten van je onderzoek aanpassen wanneer tijdens de gesprekken belangrijke kwesties naar voren komen.

We maken een onderscheid tussen ongestructureerde en semi-gestructureerde interviews. Bij een ongestructureerd interview gebruik je hooguit een geheugensteun met enkele kernpunten of thema’s. Soms stel je slechts één vraag, waarna de geïnterviewde vrij kan antwoorden. Vervolgens reageer je op interessante punten en vraag je door om deze verder uit te diepen. Ongestructureerde interviews lijken daardoor vaak sterk op een gewoon gesprek. Deze vorm vraagt echter veel van de interviewer en is daarom minder geschikt voor onderzoekers met weinig onderzoekservaring (Burgess 1984).

Voor studenten is een semi-gestructureerd interview daarom meestal een betere keuze. Daarbij werk je met een lijst van vragen of specifieke thema’s die je tijdens het interview aan bod wilt laten komen. Deze lijst wordt vaak aangeduid als een interview guide of topiclist. Een topiclist bevat de onderwerpen en eventueel subonderwerpen die je tijdens het interview wilt bespreken. Je probleemstelling vormt daarbij het uitgangspunt. Zoek naar een logische structuur en denk vooraf na over de volgorde waarin je je onderwerpen en vragen aan bod wilt laten komen.

Hoewel je het interview met een vaste structuur voorbereidt, geef je de geïnterviewde veel ruimte om antwoorden naar eigen inzicht te formuleren. Je hoeft de vragen niet precies in de volgorde van de topiclist te stellen en kunt nieuwe vragen toevoegen op basis van wat de geïnterviewde vertelt. Over het algemeen stel je bij verschillende respondenten wel dezelfde kernvragen en gebruik je daarbij een vergelijkbare formulering. Zo combineer je de flexibiliteit van kwalitatief onderzoek met voldoende structuur om de interviews onderling te kunnen vergelijken.

Wanneer heb je voldoende interviews afgenomen?

Er is geen vast aantal interviews dat je voor elk onderzoek moet afnemen. In het algemeen kun je de dataverzameling stoppen wanneer je een punt van verzadiging bereikt. Na hoeveel interviews dat gebeurt, verschilt per onderzoek. Je hebt een punt van verzadiging bereikt wanneer de antwoorden van je respondenten geen nieuwe informatie meer opleveren over je onderzoeksonderwerpen en de informatie zich begint te herhalen.

Houd er wel rekening mee dat een selectiebias ervoor kan zorgen dat je ten onrechte denkt dat je verzadiging hebt bereikt. Als je bijvoorbeeld bepaalde typen respondenten niet hebt geïnterviewd, kunnen er nog relevante perspectieven ontbreken. Denk daarom kritisch na over de samenstelling van je respondentgroep. Ook de rol van interviews binnen je onderzoek is van belang. Zijn interviews je belangrijkste dataverzamelingsmethode of gebruik je ze als aanvulling op andere methoden? Voer je expertinterviews uit of interview je mensen die zelf tot je onderzoekseenheden behoren? Tot slot bepalen ook praktische factoren, zoals de beschikbare tijd en middelen, hoeveel interviews je daadwerkelijk kunt afnemen.

Een focusgroep is een vorm van kwalitatief onderzoek waarbij je een kleine groep mensen, meestal 6 tot 10 deelnemers, samenbrengt om te praten over een bepaald onderwerp. Een moderator begeleidt het gesprek, stelt vragen en leidt de discussie in goede banen. Het doel van een focusgroep is inzicht krijgen in de meningen, ervaringen, motivaties en gevoelens van deelnemers.

Het belangrijkste verschil tussen een focusgroep en een individueel interview is de groepsdynamiek. Deelnemers reageren op elkaars ideeën, vullen elkaar aan of spreken elkaar tegen. Juist deze interactie kan extra inzichten opleveren die je in individuele interviews minder snel krijgt. Een nadeel is dat sommige deelnemers dominant kunnen zijn, terwijl anderen zich juist minder vrij voelen om hun mening te geven. Focusgroepen zijn daarom minder geschikt voor zeer persoonlijke of gevoelige onderwerpen.

De term focusgroep wordt vaak verward met groepsinterview. Er zijn echter enkele belangrijke verschillen:

• Focusgroepen leggen de nadruk op een specifiek thema of onderwerp dat diepgaand wordt onderzocht, terwijl groepsinterviews veel breder van opzet zijn.
• Groepsinterviews worden soms uitgevoerd zodat de onderzoeker tijd en geld kan besparen door meerdere personen tegelijk te interviewen. Focusgroepen worden echter niet om die reden georganiseerd.
• Bij een focusgroep ben je als onderzoeker niet alleen geïnteresseerd in de individuele opvattingen van deelnemers, maar vooral in de manier waarop zij een vraagstuk als groep bespreken. Je kijkt bijvoorbeeld naar hoe deelnemers op elkaars meningen reageren, elkaar aanvullen of tegenspreken en hoe tijdens de interactie een gezamenlijk beeld of gedeelde betekenis ontstaat.

Gestructureerde observatie is een onderzoeksmethode waarbij je systematisch en volgens een vooraf opgesteld schema observeert wat er gebeurt in een bepaalde situatie. In plaats van vrij te noteren wat opvalt (zoals bij participerende of open observatie), werk je met een observatieschema of checklist waarin precies staat welke gedragingen, gebeurtenissen of kenmerken moeten worden waargenomen en geregistreerd. Je kunt kiezen voor een statische en/of een dynamische observatie. Bij een statische observatie observeer je een stilstaande of vaste situatie. De focus ligt op ruimtelijke kenmerken, inrichting of aanwezigheid van objecten of persoonlijke kenmerken. Bij een dynamische observatie observeer je beweging, processen en interacties over een bepaalde periode en op een bepaalde plaats.

Ben je bijvoorbeeld geïnteresseerd in het gebruik van een stadspark, dan kun je bij een statische observatie op een vast moment kijken naar de aanwezige voorzieningen, zoals het aantal bankjes, prullenbakken en speeltoestellen, en naar de groepen mensen die op dat moment op verschillende plekken aanwezig zijn. Bij een dynamische observatie observeer je hoe mensen het park gebruiken gedurende een periode van de dag (wandelen, zitten, spelen, ontmoeten) en bekijk je welke interacties er ontstaan tussen (groepen) mensen.

De begrippen etnografie en participerende observatie worden vaak door elkaar gebruikt Beide verwijzen naar een onderzoeksbenadering waarbij je je als onderzoeker gedurende langere tijd onderdompelt in een groep of sociale omgeving. Je observeet gedragm volgt gesprekken en stelt vragen aan de mensen die je onderzoekt.

De term etnografie krijgt soms de voorkeur, omdat participerende observatie de indruk kan wekken dat je enkel observeert. In de praktijk combineer je participerende observatie vaak met interviews, documentanalyse en andere vormen van dataverzameling. Daarnaast kan etnografie specifiek verwijzen naar onderzoek waarbij participerende observatie centraal staat en de cultuur van de onderzochte groep de belangrijkste focus vormt. Tot slot verwijst etnografie niet alleen naar een onderzoeksbenadering, maar ook naar het uiteindelijke schriftelijke verslag van het onderzoek.

Volgens Bryman (2012 in Social Research Methods 4th edition, p. 432) is etnografie een onderzoeksmethode waarbij de onderzoeker:

• Zich voor een langere periode onderdompelt in een sociale omgeving (bijvoorbeeld een dorp, buurt, school of bedrijf)
• Het gedrag van de leden van die omgeving observeert;
• Luistert naar en deelneemt aan gesprekken;
• Informanten interviewt over onderwerpen die niet direct waarneembaar zijn of waarover de etnograaf onduidelijkheid heeft
• Documenten verzamelt over de groep;
• Een begrip ontwikkelt van de cultuur van de groep en het gedrag van mensen binnen de context van die cultuur;
• Een gedetailleerd verslag van die omgeving schrijft.

Het gedetailleerde verslag van een etnografisch onderzoek wordt vaak een rijke beschrijving (thick description) genoemd. In een rijke beschrijving geef je gebeurtenissen en ervaringen gedetailleerd weer en plaats je patronen van culturele en sociale interacties in hun context. Je schrijft zo dat de lezer zich een goed beeld kan vormen van de onderzochte situatie en zich als het ware in de beschreven context kan verplaatsen.

Als etnografisch onderzoeker breng je veel tijd door ‘in het veld’. Je kunt dus bijvoorbeeld een periode in een buurt wonen of in een bedrijf werken dat centraal staat in je onderzoek. Als observator maak je deel uit van de context waarin je het gedrag van mensen bestudeert. Daarom is een reflexieve houding belangrijk. e bent zelf een belangrijk instrument in het onderzoeksproces en moet goed nadenken over je positie (positionaliteit) in het veld en over de manier waarop die positie de verzameling en interpretatie van je data kan beïnvloeden.

Etnografisch onderzoek vraagt doorgaans om een langdurige en intensieve betrokkenheid bij het veld. Daarom is een volledige etnografie meestal niet geschikt voor een bacheloronderzoek met een beperkte onderzoeksperiode en voor studenten die nog geen ervaring hebben met deze methode. In een masteronderzoek kan etnografisch onderzoek, afhankelijk van de onderzoeksvraag, beschikbare tijd en ervaring van de onderzoeker, wel een geschikte onderzoeksbenadering zijn.

Een belangrijke ethische richtlijn van de Antropologen Beroepsvereniging is open optreden (overt). Dit betekent dat je de mensen die je tijdens je onderzoek tegenkomt laat weten dat je onderzoeker bent en hen om toestemming vraagt om hen te bestuderen. Aan een verhuld optreden (covert) kleven belangrijke ethische bezwaren, omdat hierbij sprake is van een vorm van misleiding. In uitzonderlijke gevallen kan een ethische commissie toestemming geven voor een verhulde onderzoeksrol, maar voor een bacheloronderzoek is dit geen optie.

Participatieve methoden betrekken lokale bewoners of andere belanghebbenden actief bij het onderzoeksproces. Het gaat daarbij vaak om samenwerking, co-creatie en het delen van zeggenschap over de productie van kennis. Participatief onderzoek is vaak gericht op empowerment: deelnemers krijgen meer zeggenschap over het onderzoek, kunnen nieuwe vaardigheden ontwikkelen en kunnen vanuit het onderzoek bijdragen aan verandering. Je verzamelt de data vaak op creatieve en interactieve manieren, waarbij deelnemers actief betrokken zijn bij het onderzoeksproces.

Vaak gebruik je foto’s en kaarten in een artikel of thesis ter illustratie van de tekst, maar ze kunnen ook bijdragen aan de productie van geografische kennis. Visuele methoden kunnen nieuwe inzichten opleveren over de relatie tussen mensen, ruimte en plaats. Ze stellen je als onderzoeker in staat om ervaringen van deelnemers beter te begrijpen, omdat beelden aspecten kunnen oproepen die moeilijk onder woorden te brengen zijn. Zo kunnen foto’s en kaarten fungeren als gesprekstarters en leiden tot gelaagde verhalen over alledaagse praktijken, emoties en de betekenissen die mensen aan ruimtes en plaatsen geven.

Veel studenten vinden het leuk en interessant om zelf data te verzamelen en willen daarom graag interviews afnemen. Toch is het niet verstandig om je methode op voorhand te kiezen omdat je het verzamelen van data leuk vindt. Laat je probleemstelling leidend zijn en zorg ervoor dat je onderzoeksvragen en methoden logisch op elkaar aansluiten. Daarnaast willen we ‘overonderzoek’ en ‘onderzoeksmoeheid’ voorkomen.

Stel jezelf daarom eerst de volgende vier vragen: 1. Kan je onderzoeksvraag beantwoord worden met het gebruik van al bestaande datasets of een combinatie van bestaande data/methoden? 2. Is jouw casus al veelvuldig onderzocht? Zo ja, kan je overonderzoek vermijden door bestaande data te gebruiken? 3. Zijn er ethische dilemma’s of overwegingen om af te zien van primaire dataverzameling? 4. Als er dan toch reden is om zelf primaire data te verzamelen, dan is het belangrijk dat er sprake is van wederkerigheid.

• Er moeten voldoende mensen bevraagd worden om te komen tot valide uitkomsten in het geval van enquêtes of kwalitatieve interviews.
• Bij interviews met experts en sleutelpersonen bereid je deze interviews grondig voor en vraag je naar informatie die een aanvulling vormt op al reeds beschikbare bronnen. Interviews zijn niet bedoeld om ‘even snel’ inzicht te krijgen in een (deel)onderwerp.
• Bij observaties is het risico van onderzoeksmoeheid veel kleiner. Ook hier moet je er echter voor zorgen dat de verzamelde informatie zowel voldoende kwalitatief is — onder andere afhankelijk van de kwaliteit van je observatieschema — als voldoende omvangrijk. Let daarbij op het aantal observaties en zorg voor een goede spreiding over verschillende locaties en tijdstippen, zodat je de onderzoeksvragen kunt beantwoorden.

Binnen de opleiding SGPL maak je kennis met mixed-methods onderzoek. Dit houdt in dat je verschillende onderzoeksmethoden en typen data combineert binnen één onderzoek. Daarbij gebruik je bewust meerdere methoden om gebruik te maken van de sterke kanten van verschillende, complementaire benaderingen. Zo kunnen kwalitatieve en kwantitatieve methoden elkaar aanvullen: waar de ene methode bepaalde inzichten biedt, kan de andere juist andere aspecten van een onderzoeksvraag belichten.Volgens John Gargani kunnen we het als volgt definiëren: “A mixed-methods evaluation is one that establishes in advance a design that explicitly lays out a thoughtful, strategic integration of qualitative and quantitative methods to accomplish a critical purpose that either qualitative or quantitative methods alone could not.” (zie Running Hot and Cold for Mixed Methods: Jargon, Jongar, and Code | EvalBlog )

Bij het ontwerpen van een mixed-methods onderzoek moet je verschillende aspecten zorgvuldig overwegen. Het is daarbij belangrijk om onderscheid te maken tussen mixed methods, combined methods en het simpelweg stapelen van methoden. Bij mixed methods combineer je kwalitatieve en kwantitatieve methoden en data op een doelbewuste manier, waarbij de verschillende methoden elkaar aanvullen en samen bijdragen aan het beantwoorden van je onderzoeksvragen. Bij combined methods combineer je verschillende methoden, maar hoeft er geen sprake te zijn van een systematische integratie van kwalitatieve en kwantitatieve data.

Het gebruik van meerdere methoden maakt je onderzoek niet automatisch beter. Het simpelweg verzamelen van verschillende soorten data of het uitvoeren van meerdere kleine deelonderzoeken noemen we ook wel het ‘stapelen’ van methoden. Dit levert niet vanzelf een valide onderzoeksopzet op. Iedere methode die je gebruikt, moet je zorgvuldig uitvoeren en laten voldoen aan de eisen en randvoorwaarden die voor die specifieke methode gelden. Kies daarom alleen voor meerdere methoden als elke methode een duidelijke functie heeft binnen je onderzoeksontwerp en bijdraagt aan het beantwoorden van je onderzoeksvragen.

Daarom zijn er meerdere aspecten die je moet overwegen in

• Hoeveel methoden combineer je? Kies alleen methoden die een duidelijke bijdrage leveren aan het beantwoorden van je onderzoeksvragen.
• Voer je de verschillende methoden tegelijkertijd of na elkaar uit? Bepaal of de resultaten van de ene methode richting geven aan de volgende methode.
• Hoe verhouden de methoden zich tot elkaar? Bepaal welke methode(n) het grootste gewicht krijgen binnen je onderzoek.
• Wanneer en hoe integreer je de resultaten? Denk vooraf na over hoe je de resultaten van de verschillende methoden met elkaar in verband brengt.
• Hoe verdeel je de werkzaamheden binnen je onderzoeksteam? Bepaal of iedereen met alle methoden werkt of dat je de verschillende methoden onder de teamleden verdeelt. Zorg er in dat laatste geval voor dat je de resultaten en werkwijzen goed op elkaar afstemt.
• Heb je voldoende tijd en vaardigheden? Mixed-methods onderzoek vraagt doorgaans meer tijd en verschillende onderzoeksvaardigheden. Ga na of je voldoende ervaring hebt met alle methoden die je wilt gebruiken en hoeveel tijd het kost om eventuele ontbrekende vaardigheden te ontwikkelen.
• Gaat de combinatie niet ten koste van de diepgang? Het combineren van kwalitatieve en kwantitatieve methoden kan verschillende perspectieven opleveren, maar vraagt ook tijd en aandacht. Bedenk daarom of de meerwaarde van de combinatie in jouw onderzoek opweegt tegen het risico dat je beide methoden minder diepgaand kunt uitvoeren.
• Zijn de methoden inhoudelijk en wetenschapsfilosofisch verenigbaar? Denk na over de achterliggende opvattingen over wat de werkelijkheid is (ontologie) en hoe je kennis over die werkelijkheid kunt verkrijgen (epistemologie). Niet alle methoden vertrekken vanuit dezelfde uitgangspunten. Vraag je daarom af of en hoe deze uitgangspunten binnen jouw onderzoeksontwerp met elkaar te verenigen zijn.

Vertrek altijd vanuit je onderzoeksvraag en bepaal welke methode of methoden daar het beste bij passen. Vervolgens kun je nagaan of het meerwaarde heeft om verschillende methoden te combineren. Een belangrijk voordeel van mixed-methods onderzoek is dat je verschillende methoden kunt inzetten om een verschijnsel vanuit meerdere perspectieven te onderzoeken. Dit wordt ook wel triangulatie genoemd.

Triangulatie betekent dat je meerdere databronnen of methoden gebruikt om een vollediger begrip te krijgen van het fenomeen dat je onderzoekt. Deze benadering kun je gebruiken om de validiteit en de kwaliteit van je onderzoek te waarborgen.

Er zijn meerdere manieren waarop je kunt trianguleren in onderzoek (zie ook: uit OO, gebaseerd op Denzin, 1978):

• Door meerdere verschillende methoden (methodentriangulatie) te gebruiken om data te verzamelen over hetzelfde fenomeen. Bijvoorbeeld door interviews, observaties en foto’s van hetzelfde fenomeen te combineren.
  • Within method, waarbij je twee kwalitatieve methoden combineert, bijvoorbeeld interviews en observaties of juist twee kwantittieve methoden.
  • Between/across methods door kwalitatieve en kwantitatieve methoden te combineren. Bijvoorbeeld interview met survey resultaten.
• Door met meerdere onderzoekers samen te werken in het verzamelen van data of analyse. Bijvoorbeeld door de transcripten van interviews door meerdere onderzoekers te laten coderen.
• Door meerdere theorieën te gebruiken om je data te interpreteren. Bijvoorbeeld door elke verschillende theorie apart te testen.
• Door meerdere verschillende databronnen te gebruiken om zo meerdere perspectieven op hetzelfde fenomeen te krijgen. Bijvoorbeeld, het interviewen van meerdere verschillende individuen of groepen (families en vertegenwoordigers van een gemeenschap). Je kunt ook data op verschillende tijdsmomenten verzamelen om zo verschillende aspecten van hetzelfde fenomeen in kaart te brengen. Of data te verzamelen op verschillende locaties om zo je resultaten te bevestigen.
• Door data-analyse. Gebruik verschillende manieren om dezelfde data te analyseren. Bijvoorbeeld door inductief én deductief te werk te gaan.

De term triangulatie wordt het meest gebruikt bij het combineren van methoden (de eerste manier uit het lijstje hierboven). Bij methodentriangulatie vergelijk je de resultaten van de ene methode met die van een andere methode. Zo kun je nagaan in hoeverre verschillende methoden tot vergelijkbare of juist verschillende bevindingen leiden. Dit helpt je om je resultaten vanuit meerdere invalshoeken te beoordelen. Met andere woorden, dezelfde onderzoeksvraag wordt aan de hand van minimaal twee methoden beantwoord.

Niet elk mixed-methods onderzoek leidt daarom per definitie tot triangulatie. Soms is er bijvoorbeeld sprake van facilitair onderzoek, waarbij de ene methode in dienst staat van de andere methode.  Een voorbeeld is een kleinschalig kwalitatief onderzoek ter voorbereiding van een grootschalige survey. Vaak is er bij mixed-methods onderzoek ook sprake van complementair onderzoek waarin met verschillende methoden verschillende onderzoeksvragen worden beantwoord.